एसईई नमुना प्रश्नपत्र १

सामाजिकीकरणका पाँच तत्त्व छन्: प्रेम र स्नेह, सहयोग, अन्तरक्रिया, सम्मान र भाषा। (यीमध्ये कुनै एक)

सरकारले पहिले शिक्षामा लगानी गर्नुपर्छ, किनभने तीन पक्षमध्ये शिक्षा सबैभन्दा कमजोर छ (२५ वर्षमाथिका नेपालीले औसतमा साढे चार वर्ष मात्र विद्यालयमा बिताएका छन्) र तीनओटा सूचकलाई गुणन गरेर घनमूल निकालिने भएकाले सबैभन्दा कमजोर पक्ष सुधार्दा सूचकाङ्क सबैभन्दा धेरै बढ्छ।

(आय पक्ष रोजेर “प्रतिव्यक्ति आय पनि कमजोर छ र रोजगारी बढाउँदा आयसँगै शिक्षा र स्वास्थ्यमा खर्च गर्ने क्षमता बढ्छ” भनी तर्क दिए पनि पूरा अङ्क दिनुपर्छ।)

ऐनले चार किसिमका यातना छुट्याएको छ: शारीरिक, मानसिक, यौनजन्य र आर्थिक यातना। (यीमध्ये कुनै एक)

बीस वर्ष उमेर नपुगी गरिएको विवाह स्वतः बदर हुन्छ र दण्डनीय पनि छ। त्यसैले म यो कुरा तुरुन्तै विद्यालयका शिक्षक, वडा कार्यालय वा प्रहरी (१००) लाई भन्छु, वा बाल हेल्पलाइन १०९८ मा फोन गर्छु। (परिवारलाई कानुन र बालविवाहका बेफाइदा सम्झाउने जस्ता उचित काम पनि मान्य हुन्छ।)

संविधानसभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्रको अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक राज्य घोषणा गर्‍यो।

सरकार छिटो छिटो फेरिँदा नीति र योजना पनि बारम्बार बदलिन्छन्, त्यसैले सुरु गरिएका आयोजना अलपत्र पर्छन् र विकास ढिलो हुन्छ।

नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि करको दर १३ प्रतिशत छ। यो कर वि.सं. २०५४ मङ्सिर १ देखि लागु भएको हो।

पासवर्ड, पिन र ओटीपी कसैलाई पनि भन्नु हुँदैन, किनभने बैङ्कले यस्ता कुरा फोनमा कहिल्यै सोध्दैन। शङ्का लागेमा फोन राखेर आफ्नै बैङ्कको शाखामा गएर सोध्नुपर्छ।

नेपाल वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९ (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भयो।

उचित होइन, किनभने विश्वव्यापीकरणले विप्रेषण र प्रविधि ल्याएको छ भने युवा श्रमशक्ति विदेश पलायन हुने, मौलिक संस्कृति कमजोर हुने र अरूमा परनिर्भर हुने नकारात्मक असर पनि पारेको छ।

पिउने पानी उमालेर वा शुद्ध पारेर मात्र पिउन घरघरमा सचेतना फैलाउने। (पानीको मुहान सफा राख्ने, सरसफाइ अभियान चलाउने, बिरामीलाई जीवनजल दिन सिकाउने जस्ता उचित काम पनि मान्य हुन्छन्।)

जातका आधारमा कसैलाई छुट्टै बस्न लगाउनु छुवाछुत र भेदभाव हो। यो व्यवहार यी कारणले गलत छ:

क. संविधानविपरीत: संविधानको धारा २४ अनुसार कसैलाई पनि जात, जाति, उत्पत्ति, समुदाय, पेसा वा शारीरिक अवस्थाका आधारमा छुवाछुत वा भेदभाव गर्न पाइँदैन। यस्तो काम गम्भीर सामाजिक अपराध हो र पीडितले क्षतिपूर्ति पाउँछ।

ख. कानुनअनुसार दण्डनीय: जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६८ ले यस्तो व्यवहार गर्नेलाई सजायको व्यवस्था गरेको छ। विद्यालय जस्तो सार्वजनिक ठाउँमा भेदभाव गर्नु झन् गम्भीर कुरा हो।

ग. विविधतामा एकताको विरोधी: नेपालमा धेरै जातजाति, भाषा र धर्मका मानिस मिलेर बसेका छन्। सबैलाई बराबर सम्मान गर्दा मात्र यो विविधता हाम्रो बल बन्छ। भेदभावले समाजमा फाटो ल्याउँछ र राष्ट्रिय एकता कमजोर बनाउँछ।

घ. मेरो भूमिका: म त्यो साथीसँगै बसेर खाजा खान्छु र अरू साथीलाई पनि यो गलत हो भनेर सम्झाउँछु। कुरा नसुधारिए कक्षा शिक्षक वा प्रधानाध्यापकलाई भन्छु। विद्यालयमा छुवाछुतविरुद्ध सचेतना कार्यक्रम गर्न बाल क्लबमार्फत पहल गर्छु।

कुनै देश, प्रदेश वा समुदायका मानिसको स्वास्थ्य, शिक्षा र आम्दानीको अवस्थालाई एउटै सङ्ख्यामा देखाउने मापनलाई मानव विकास सूचकाङ्क भनिन्छ। यो ० देखि १ सम्मको अङ्कमा नापिन्छ र अङ्क १ को जति नजिक भयो, मानव विकास उति राम्रो मानिन्छ।

यसका तीन पक्ष र तिनलाई नाप्ने आधार:

पक्ष	नाप्ने आधार
लामो र स्वस्थ जीवन	जन्मँदाको औसत आयु
ज्ञान	२५ वर्षमाथिका मानिसले विद्यालयमा बिताएका औसत वर्ष र अहिले भर्ना हुने बालबालिकाले पढ्ने अपेक्षित वर्ष
मर्यादित जीवनस्तर	प्रतिव्यक्ति कुल राष्ट्रिय आय (क्रयशक्ति समतामा)

पाटी र ढुङ्गेधारा जोगाउन हामी यी काम गर्छौँ:

क. सरसफाइ अभियान: टोलका युवा र बाल क्लब मिलेर हरेक महिना पाटी र धारा वरिपरिको फोहोर सफा गर्छौँ र फोहोर नफाल्न सूचना टाँस्छौँ।

ख. अतिक्रमण रोक्ने: धाराको जग्गा मिचिएको कुरा वडा कार्यालयमा निवेदन दिएर नापजाँच गराउँछौँ र अतिक्रमण हटाउन माग गर्छौँ।

ग. रूप बिगार्ने संरचना रोक्ने: सम्पदाको छेउमा कङ्क्रिटको पसलले यसको रूप बिगार्छ। त्यसैले पसल बनाउनु अघि पालिकासँग छलफल गरी सम्पदा क्षेत्रमा नयाँ संरचना नबनाउन आग्रह गर्छौँ।

घ. मौलिक शैलीमा मर्मत र सहभागिता: पालिका र स्थानीयको सहयोगमा पाटीलाई इँटा, काठ र ढुङ्गा जस्ता पुरानै सामग्रीले मौलिक शैलीमा मर्मत गराउँछौँ। सम्पदाको इतिहास लेखिएको पाटी राखेर यसको महत्त्व प्रचार गर्छौँ।

पहिलो प्रश्नको उत्तर:

क. कानुनी व्यवस्था छ: संविधानको धारा ४१ ले ज्येष्ठ नागरिकलाई र धारा ४३ ले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ। ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, २०६३ अनुसार ६० वर्ष पुगेका व्यक्ति ज्येष्ठ नागरिक हुन् र ७० वर्ष पुगेपछि मासिक रु. ४,००० सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाइन्छ।

ख. कानुनले मात्र नपुग्ने कारण: भत्ता र कानुनले आर्थिक सहयोग दिन्छन्, तर माया, साथ र सम्मान दिँदैनन्। धेरै ज्येष्ठ नागरिक छोराछोरी विदेश गएपछि एक्लै बस्न बाध्य छन्। सार्वजनिक भवन, सवारी र बाटोमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई पहुँच अझै छैन।

ग. परिवार र समाजको कर्तव्य: परिवारले ज्येष्ठ नागरिकको स्याहार र सम्मान गर्नुपर्छ। उनीहरूको अनुभव र सल्लाह लिनुपर्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया होइन, बराबर अवसर र सम्मान दिनुपर्छ। सवारीमा सिट छाड्ने र लाइनमा पहिले पठाउने जस्ता साना व्यवहार पनि हाम्रो कर्तव्य हो।

घ. निष्कर्ष: कानुनले न्यूनतम अधिकार सुनिश्चित गर्छ। यो कर्तव्य हामी सबैले आफ्नो व्यवहारमा उतारेपछि मात्र पूरा हुन्छ।

अथवाको उत्तर:

क. अर्थ: “वसुधैव कुटुम्बकम्” महोपनिषद्को श्लोकको अंश हो। यसको अर्थ “सारा पृथ्वी नै एउटा परिवार हो” भन्ने हुन्छ।

ख. विश्वग्राम: सूचना, सञ्चार र यातायातको विकासले टाढाटाढाका मानिस पनि एउटै गाउँका बासिन्दाजस्तै नजिक भएका छन्। एक देशको घटनाको असर तुरुन्तै अर्को देशमा पुग्छ।

ग. किन झन् सान्दर्भिक: जलवायु परिवर्तन, महामारी र आर्थिक सङ्कट जस्ता समस्या एउटा देशले मात्र समाधान गर्न सक्दैन। ठुलो भूकम्प जस्ता विपद्मा संसारभरका देशले एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। लाखौँ नेपाली विदेशमा काम गर्छन् र विदेशी पर्यटक नेपाल आउँछन्। यसरी सहकार्य र सद्भाव आजको आवश्यकता बनेको छ।

घ. निष्कर्ष: विश्वग्रामले मानिसलाई भौतिक रूपमा नजिक ल्यायो। तर सबैलाई परिवार ठान्ने भावनाबिना यो नजिकता द्वन्द्व र प्रतिस्पर्धामा बदलिन सक्छ। त्यसैले हजारौँ वर्ष पुरानो यो भावना आज झन् सान्दर्भिक भएको छ।

क. अवस्था: नेपाल ३४ अङ्कसहित १८२ देशमध्ये १०९ औँ स्थानमा छ। दक्षिण एसियामा भुटान (७१) र भारत (३९) भन्दा पछि भएकाले नेपाल भ्रष्टाचार व्याप्त देशको सूचीमा पर्छ।

ख. कानुन र निकाय छन्: भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ र सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ लागु छन्। अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, राष्ट्रिय सतर्कता केन्द्र, महालेखा परीक्षक र सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभाग जस्ता निकाय पनि छन्।

ग. तैपनि भ्रष्टाचार नघट्नुका कारण: भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण पाइन्छ र कानुनको कडा कार्यान्वयन हुँदैन। निकायबिच समन्वय कमजोर छ। सेवा लिँदा “चिया खर्च” दिने र पैसा, पद तथा पहुँचबाट फाइदा लिने संस्कृति छ। देखासिकी र फजुल खर्चले पनि अवैध कमाइतर्फ धकेल्छ।

घ. सुधारका उपाय: घुस लिने र दिने दुवैलाई सजाय गर्ने र भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति अपनाउने। अख्तियारलाई स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न दिने र भ्रष्टाचारीलाई राजनीतिक संरक्षण नदिने। प्रशासनलाई पारदर्शी र जवाफदेही बनाउने। नागरिकले घुस नदिने, सूचनाको हक प्रयोग गर्ने र उजुरी गर्ने।

क. सदस्य सङ्ख्या: प्रतिनिधि सभामा जम्मा २७५ सदस्य हुन्छन्।

ख. पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणाली: देशलाई १६५ निर्वाचन क्षेत्रमा बाँडिन्छ। हरेक क्षेत्रबाट सबैभन्दा बढी मत पाउने एक जना गरी १६५ सदस्य चुनिन्छन्।

ग. समानुपातिक प्रणाली: देशभरि एउटै निर्वाचन क्षेत्र मानेर दलले पाएको मतका आधारमा ११० सदस्य चुनिन्छन्। यसका लागि दलले कुल सदर मतको कम्तीमा ३ प्रतिशत पाउनुपर्छ। मतदाताले दुई प्रणालीका लागि दुईओटा मत दिन्छन्।

घ. कार्यकाल र पदाधिकारी: प्रतिनिधि सभाको कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ। सदस्यहरूले आफूमध्येबाट सभामुख र उपसभामुख चुन्छन्। यी दुईमध्ये एक जना महिला हुनुपर्छ र दुवै फरक दलका हुनुपर्छ।

क. अवस्थिति: उत्तरी गोलार्धमा ३०° देखि ४५° र दक्षिणी गोलार्धमा ३०° देखि ४०° अक्षांशमा महादेशको पश्चिमी भागमा यो हावापानी पाइन्छ। भूमध्यसागर वरिपरिका स्पेन, इटाली र ग्रिस, क्यालिफोर्निया, मध्य चिली र दक्षिणपश्चिमी अस्ट्रेलिया यसका उदाहरण हुन्।

ख. तापक्रम: ग्रीष्ममा औसत तापक्रम करिब २७° से. र हिउँदमा करिब १०° से. हुन्छ। ग्रीष्म तातो र सुक्खा तथा हिउँद ठन्डा र ओसिलो हुन्छ।

ग. वर्षा: समुद्र भएर आउने पश्चिमी वायुले हिउँदमा पानी पार्छ। वार्षिक वर्षा ४० देखि ८० सेमिसम्म हुन्छ। हिउँदमा पानी पर्नु र गर्मी सुक्खा हुनु यसको सबैभन्दा ठुलो चिनारी हो।

घ. वनस्पति र उत्पादन: सुक्खा गर्मी सहन बिरुवाका जरा लामा र पात साना, चिल्ला र बाक्ला हुन्छन्। सुन्तला, अङ्गुर, कागती, अञ्जीर र जैतुन प्रशस्त फल्ने भएकाले यस क्षेत्रलाई “विश्वको बगैँचा” भनिन्छ।

पञ्चशील देशहरूले एकअर्कासँग व्यवहार गर्दा पालना गर्ने पाँच नियम हो र यो नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त हो। यसका आधारमा विवाद यसरी समाधान गर्न सकिन्छ:

क. क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान: दुवै देशले नक्सा, सन्धि र ऐतिहासिक प्रमाणका आधारमा एकअर्काको भूभागको सम्मान गर्ने र संयुक्त टोलीबाट सिमानाको नापजाँच गर्ने।

ख. अनाक्रमण: कुनै पनि पक्षले सेना वा बल प्रयोग गरेर जग्गा कब्जा नगर्ने र सिमानामा तनाव बढाउने काम नगर्ने।

ग. अहस्तक्षेप र समानता: ठुलो वा सानो जुनसुकै देश भए पनि बराबर हैसियतमा कूटनीतिक वार्ता गर्ने। एकले अर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने।

घ. शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र पारस्परिक लाभ: वार्ताबाट दुवैलाई मान्य हुने सम्झौता गर्ने र नदीको तटबन्ध, सिँचाइ र व्यापारमा सहकार्य गरी दुवै देशलाई लाभ पुग्ने बाटो खोज्ने।

आम्दानी र अरू स्रोतको उचित व्यवस्थापन र परिचालन गरेर परिवारका सदस्यलाई सुखी जीवन बिताउन दिने योजनालाई पारिवारिक योजना भनिन्छ। यसमा आम्दानी, खर्च, बच्चाको पढाइ, घरको काम र ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह सबै पर्छन्। कति बच्चा जन्माउने र कहिले जन्माउने भन्ने परिवार नियोजन यसको एउटा भाग मात्र हो।

यसका महत्त्व:

क. परिवारका सदस्य र आर्थिक स्रोतबिच तालमेल मिलाउन र अनावश्यक खर्च घटाउन मदत गर्छ।

ख. आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउन र दुई बच्चाबिच उचित फरक राख्न प्रेरणा दिई आमा र शिशुको स्वास्थ्य जोगाउँछ।

ग. व्यक्ति र परिवारको स्वास्थ्य र जीवनस्तर उकास्छ र जनसङ्ख्या वृद्धि नियन्त्रणका लागि अनुकूल वातावरण बनाउँछ।

भूमिका: निर्वाचन जनताले आफ्ना प्रतिनिधि छान्ने लोकतन्त्रको आधार हो। निर्वाचन आयोगले निर्वाचन गराउँछ, तर कस्ता प्रतिनिधि चुनिन्छन् भन्ने कुरा मतदाताको हातमा हुन्छ। त्यसैले निर्वाचन स्वच्छ बनाउने जिम्मेवारी नागरिकको पनि हो।

घटनामा देखिएका समस्या: भोज र पैसा बाँडेर मत माग्नु मतदातालाई प्रलोभनमा पार्नु हो। पैसाले जितेका प्रतिनिधिले पछि खर्च उठाउन भ्रष्टाचार गर्न सक्छन्। युवाले मतदान नगर्दा थोरै मानिसले मात्र प्रतिनिधि छान्छन् र युवाका आवश्यकता उपेक्षित हुन्छन्।

नागरिकको दायित्व:

क. नाम लेखाउने र मत दिने: १८ वर्ष पुगेका नागरिकले मतदाता नामावलीमा नाम लेखाउनुपर्छ र गल्ती भए सच्याउनुपर्छ। मतदानका दिन अनिवार्य रूपमा गएर मत दिनुपर्छ। स्थानीय तहमा थोरै मतले नै वडाध्यक्ष र सदस्यको जित हार हुन सक्छ। त्यसैले हरेक मत महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

ख. प्रलोभनमा नपर्ने: आर्थिक वा अन्य कुनै प्रलोभनमा नपरी आफूले चाहेको उम्मेदवार र दललाई मत दिनुपर्छ। भोज र पैसा अस्वीकार गर्नुपर्छ।

ग. घोषणापत्र र काम केलाउने: विभिन्न दलका घोषणापत्र पढ्नुपर्छ र उम्मेदवारले पहिले गरेका काम केलाएर मत दिनुपर्छ। यसबारे अरूलाई पनि जानकारी दिनुपर्छ।

घ. मतदाता शिक्षा फैलाउने: मतदाता शिक्षा कार्यक्रममा भाग लिनुपर्छ। गलत तरिकाले छाप लगाउँदा मत बदर हुन्छ भन्ने कुरा परिवार र छिमेकलाई सिकाउनुपर्छ।

ङ. अनुशासन र प्राथमिकता: मतदान स्थलमा लाइनमा बस्नुपर्छ र होहल्ला गर्नु हुँदैन। ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, सुत्केरी र गर्भवती महिलालाई पहिले मतदान गर्न दिनुपर्छ।

च. गलत काम रोक्ने र उजुरी गर्ने: नक्कली मतदानलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। पैसा बाँडेको वा आचारसंहिता तोडेको देखे निर्वाचन अधिकारीलाई उजुरी गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष: निर्वाचन आयोगले नियम बनाएर लागु गर्छ, तर ती नियम पालना गर्ने र गराउने काम नागरिकको हो। मतदाता सचेत भए पैसा र भोजले मत किन्न सकिँदैन र योग्य प्रतिनिधि चुनिन्छन्। त्यसैले स्वच्छ निर्वाचन सचेत नागरिकको पनि दायित्व हो।

नेपालको नक्सा:

नक्सामा शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत अनिवार्य हुनुपर्छ। हिमाललाई त्रिकोण, ताललाई निलो रङ, निकुञ्जलाई हरियो रङ र धार्मिक स्थललाई झन्डा वा मन्दिरको सङ्केतले देखाउन सकिन्छ।

अथवाको उत्तर, अफ्रिकाको नक्सा:

अफ्रिकाको नक्सामा पनि शीर्षक, उत्तर दिशा र सङ्केत अनिवार्य हुनुपर्छ। पर्वत खैरो, नदी र ताल निलो र मरुभूमि पहेँलो रङले देखाउन सकिन्छ।

सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा सुरु भएको दोस्रो विश्वयुद्धमा जर्मनी, इटाली र जापान भएका धुरी राष्ट्र तथा बेलायत, फ्रान्स, सोभियत सङ्घ, अमेरिका र चीनलगायतका मित्र राष्ट्र लडे।

दोस्रो विश्वयुद्धका कारण:

क. भर्सेलिजको सन्धि र यसको उल्लङ्घन: प्रथम विश्वयुद्धपछिको भर्सेलिजको सन्धिले जर्मनीलाई अपमानित गरेको थियो। बदलाको भावनाको फाइदा उठाएर हिटलर सत्तामा आए। उनले सन्धि तोडेर सेना र हतियार बढाए र सन् १९३६ मा सेनारहित राइनल्यान्डमा सेना पठाए।

ख. राष्ट्रसङ्घको असफलता: जापानले मन्चुरिया, इटालीले इथियोपिया र जर्मनीले अस्ट्रिया र चेकोस्लोभाकिया कब्जा गर्दा पनि राष्ट्रसङ्घले रोक्न सकेन। यसको आफ्नै सेना थिएन र अमेरिका यसको सदस्य थिएन।

ग. अधिनायकवादको उदय: जर्मनीमा हिटलर, इटालीमा मुसोलिनी र जापानमा सैनिक नेतृत्वले शासन हातमा लिए। उनीहरूले उग्र राष्ट्रवाद फैलाए र हतियारको होड चलाए।

घ. गुटबन्दी र तुष्टीकरणको नीति: रोम–बर्लिन धुरी र सन् १९४० को त्रिपक्षीय सन्धिले धुरी राष्ट्रको गुट बन्यो। बेलायत र फ्रान्सले युद्ध टार्न हिटलरका माग मान्दै गए र सन् १९३८ को म्युनिख सम्झौतामा सुडेटनल्यान्ड जर्मनीलाई दिए। यसले हिटलरको हौसला बढायो।

ङ. तत्कालीन कारण: सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ मा जर्मनीले पोल्यान्डमाथि आक्रमण गर्‍यो। पोल्यान्डको सुरक्षा गर्ने वाचा गरेका बेलायत र फ्रान्सले सेप्टेम्बर ३ मा जर्मनीविरुद्ध युद्ध घोषणा गरे।

दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालीको भूमिका:

क. नेपाली सेना: प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले बेलायतलाई साथ दिए। सन् १९४० देखि नेपाली सेनाका पल्टन जनरल बहादुरशमशेरको नेतृत्वमा भारत पठाइए। तिनले भारतको उत्तरपश्चिमी सीमा र आन्तरिक सुरक्षाको जिम्मा लिए र एउटा नेपाली ब्रिगेड बर्मा अभियानअन्तर्गत भारतको इम्फालको लडाइँमा लड्यो।

ख. गोरखा सैनिक: करिब १ लाख ६० हजार नेपाली युवा गोरखा पल्टनमा भर्ती भए। उनीहरू सिरिया, उत्तर अफ्रिका, इटाली, ग्रिस, मलाया, सिङ्गापुर र बर्मामा लडे। करिब ९ देखि १० हजार गोरखा सैनिक मारिए।

ग. वीरता र प्रभाव: लालबहादुर थापा र गजे घलेलगायत दश जना नेपालीले भिक्टोरिया क्रस पाए। युद्धबाट फर्केका कतिपय नेपालीले संसारका परिवर्तन देखेका थिए र राणा शासनविरुद्धको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा भाग लिए। तर गाउँका युवा बाहिर जाँदा खेतीपाती घट्यो र धेरै परिवारले छोरा गुमाए।

स्वदेशमै स्वरोजगार: सम्भावना र उपाय

कक्षा १० का विद्यार्थी

आज हाम्रो गाउँका धेरै घरमा युवा भेटिँदैनन्। वि.सं. २०८२ फागुनसम्म विदेश जान नयाँ श्रम स्वीकृति लिनेको सङ्ख्या ६९ लाख २३ हजार नाघिसकेको छ। आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा १७ खर्ब २३ अर्ब रुपियाँ विप्रेषण भित्रियो, जुन कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.८ प्रतिशत हो। यो कमाइले धेरै परिवारको गरिबी घटाएको छ। तर देशको अर्थतन्त्र विप्रेषणमा यति धेरै निर्भर हुनु जोखिमपूर्ण छ। अर्कातिर गाउँमा खेत बाँझै छन् र विकासका काममा कामदार पाइँदैनन्। परिवार छुट्टिएका छन् र कति युवा अङ्गभङ्ग भएर फर्केका छन्।

सम्भावना: स्वदेशमै आफ्नै खेती, पसल वा उद्योग चलाएर आम्दानी गर्नु स्वरोजगार हो। नेपालमा यसका धेरै सम्भावना छन्। बाँझा खेतमा आधुनिक र व्यावसायिक तरकारी, फलफूल र पशुपालन गर्न सकिन्छ। हाम्रै गाउँका एक दाइले विदेशमा सिकेको सिपले व्यावसायिक तरकारी खेती गरेर विदेशमा भन्दा धेरै कमाउनुभएको छ। अचेल उहाँ परिवारसँगै बस्नुहुन्छ। स्थानीय कच्चा पदार्थबाट घरेलु तथा साना उद्योग चलाउन सकिन्छ। पर्यटन, जलविद्युत् र निर्माणमा पनि रोजगारी बढ्दै छ। सूचना प्रविधिको सिप भएकाले देशमै बसेर विदेशका ग्राहकका लागि काम गर्न सक्छन्। विदेश जानेमा महिला ७.१ प्रतिशत मात्र भएकाले गाउँमै बस्ने महिलाका लागि सिलाइ, बुनाइ र खाद्य प्रशोधन जस्ता उद्यम झन् उपयोगी हुन्छन्।

उपाय:

क. पालिकाले युवालाई सिप र व्यावसायिक तालिम दिनुपर्छ र शिक्षालाई सिप र रोजगारीसँग जोड्नुपर्छ।

ख. युवा र विदेशबाट फर्केकालाई सहुलियत ऋण दिनुपर्छ र घरेलु तथा साना उद्योग खोल्ने प्रक्रिया सरल बनाउनुपर्छ।

ग. विप्रेषणलाई घर र उपभोगमा मात्र खर्च नगरी उत्पादनशील काममा लगानी गर्नुपर्छ।

घ. कृषिलाई आधुनिक बनाउन सिँचाइ, बिउ, मल र बजारको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

ङ. हामी विद्यार्थीले पनि स्वदेशी उत्पादन किन्ने बानी बसाल्नुपर्छ र कामलाई सानो ठुलो नभनी सम्मान गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष: विदेशको कमाइले आजको गुजारा चलाउँछ, तर देशको भविष्य स्वदेशमै सिर्जना हुने रोजगारीले बनाउँछ। सिप, लगानी र आत्मविश्वास भए हाम्रो माटोमै पसिना बगाएर सम्मानजनक जीवन बिताउन सकिन्छ। आउनुहोस्, हामी सबै स्वदेशमै स्वरोजगारको बाटो खोजौँ।